• ਹਿਮਾਲਿਆ :-

•   ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਮਤਲਬ = Abode of snow

•   ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ = 2500 km

•   ਕੁੱਲ ਚੌੜਾਈ = 240 to 320 kms

•   ਹਿਮਾਲਿਆ ਜਵਾਨ ਵਲਨ (young fold Mountains) ਪਰਬਤ ਹਨ।

•   ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਜਨਮ ਟੈਕਟਾਨਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ(ਯੂਰਪੀਅਨ ਪਲੇਟ ਅਤੇ ਇੰਡੋਅਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਪਲੇਟ) ਰਾਹੀ ਟੈਥੀਜ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਜਲੋਢ ਉਪਰ ਉੱਠਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

•   ਹਿਮਾਲਿਆ ਜਲੋਢ ਚਟਾਣਾ ਹਨ।

•   ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇੰਡਸ ਨਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਨਦੀ ਤੱਕ ਹੈ।

•   ਪਾਮੀਰ (ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਛੱਤ) ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰਬਤ ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।

•   ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਰਬਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ :

1.   ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਉੱਚਤਮ ਹਿਮਾਲਿਆ (ਹਿਮਾਦਰੀ)

2.   ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਹਿਮਾਲਿਆ (ਹਿਮਾਚਲ))

3.   ਬਾਹਰੀ ਹਿਮਾਲਿਆ (ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ)

4.   ਟਰਾਂਸ ਹਿਮਾਲਿਆ

1. ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਉੱਚਤਮ ਹਿਮਾਲਿਆ (ਹਿਮਾਦਰੀ)

Advertisement
Advertisement
:

ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ (ਨੇਪਾਲ) ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਔਸਤ ਉੱਚਾਈ = 6100 m (ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ)

ਉੱਚੀਆਂ ਪਰਬਤ ਚੋਟੀਆਂ ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ (ਨੇਪਾਲ), ਨਾਗਾ ਪਰਬਤ(ਕਸ਼ਮੀਰ), ਕੰਚਨਜੰਗਾ (ਸਿੱਕਿਮ), ਨੰਦਾਦੇਵੀ (ਉਤਰਾਖੰਡ)

1. ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਅੰਦੂਰਨੀ ਹਿਮਾਲਿਆ (ਹਿਮਾਚਲ) :-

ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:—

  • ਪੀਰਪੰਜਾਲ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ (ਜੰਮੂ—ਕਸ਼ਮੀਰ)
  • ਧੋਲਾਧਰ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)
  • ਮਸੂਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਉਤਰਾਖੰਡ)
  • ਨਾਗਾ ਟਿੱਬਾ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ (ਨੇਪਾਲ)
  • ਮਾਹਭਾਰਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਨੇਪਾਲ)

ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਅੰਦੂਰਨੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਦੱਰਾ :- 1) ਪੀਰਪੰਜਾਲ ਦੱਰਾ 2) ਬੈਨੀਹਾਲ ਦੱਰਾ 3) ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰਾ

•  ਔਸਤ ਉੱਚਾਈ & 3700-4500 km

•  ਮੱਹਤਵਪੂਰਨ ਹਿਲ ਸਟੇਸ਼ਨ & ਸ਼ਿਮਲਾ, ਰਨੀਕੇਤ, ਅਲਮੌਰਾ, ਨੇਨੀਤਾਲ, ਦਾਰਜਲਿੰਗ।

ਬਾਹਰੀ ਹਿਮਾਲਿਆ (ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ) :-

•  ਔਸਤ ਉਚਾਈ & 90900-1200 km.

•  ਇਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਟਰਾਸ ਹਿਮਾਲਿਆ:-

•  ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

•  ਇਸ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਮੱਹਤਵਪੂਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਕਰਾਕੋਰਮ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਹਨ।

•  ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਕੇ-2 ਜਾਂ ਗਾਡਵਿਨ ਆਸਟਿਨ ਜਾਂ ਕਾਗੀਰ (ਭਾਰਤ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ) ਹੈ।

•  ਪਰਬਤ ਰਾਕਾਪੋਸ਼ੀ ਲੱਦਾਖ ਲੜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਢਲਾਣੀ ਚੋਟੀ ਹੈ।

•  ਨੁਬਰਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸੈਆਚੀਨ ਗਲੈਸ਼ੀਅਰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਗਲੈਸ਼ੀਅਰ ਹੈ।

 (B) ਪ੍ਰਾਈਦੀਪੀ ਪਠਾਰ :-  

•  ਔਸਤਨ ਉੱਚਾਈ 600-1000 m

•  ਪਠਾਰ ਤਿਕੋਣੀ ਅਕਾਰ ਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

•  It made up off igneous and metamorphic rocks.

•  ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਪ੍ਰਾਈਦੀਪੀ ਪਠਾਰ ਨੂੰ 2 ਭਾਗਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ।

  1. ਮਾਲਵਾ ਦਾ ਪਠਾਰ (ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰ)
  2. ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ (ਡੈਕਨ ਪਠਾਰ) (ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣ)

•  ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਠਾਰ ਹੈ।

  1. ਮਾਲਵਾ ਪਠਾਰ :-

•  ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਭੂ—ਭਾਗ ਮਾਲਵਾ ਦਾ ਪਠਾਰ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

•  ਮਾਲਵਾ ਦਾ ਪਠਾਰ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵਿੰਧਿਆਚਲ ਪਰਬਤ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

•  ਮਾਲਵਾ ਪਠਾਰ ਨੂੰ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਠਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

  • ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ (ਡੈਕਨ ਪਠਾਰ) :-

•  ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਤਿਕੋਣ ਅਕਾਰ ਦਾ ਭੂ—ਭਾਗ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਹੈ।

•  ਇਹ ਲਾਵਾ ਤੋਂ ਬਣਇਆ ਹੋਇਆ ਭੂ—ਭਾਗ ਹੈ।

•  ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰਾਸ਼ਟਰਾ ਪਠਾਰ, ਕਰਨਾਟਕਾ ਦਾ ਪਠਾਰ ਅਤੇ ਤੇਲੰਗਨਾ ਦਾ ਪਠਾਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

•  ਪੂਰਬੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਈਦੀਪੀ ਪਠਾਰ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਮੱਹਤਵਪੂਰਨ ਪਠਾਰ :-

ਮੇਘਾਲਿਆ ਪਠਾਰ:-

•  ਇਹ ਪਠਾਰ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਪਠਾਰ ਤੋਂ ਗਾਰੋ—ਰਾਜ ਮਹੱਲ ਰਸਤਾ ਰਾਹੀ ਅਲੱਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

•  ਪਠਾਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗਾਰੋ, ਖਾਸੀ, ਜੈਂਤੀਆਂ, ਮਕੀਰ hills ਹਨ।

ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਉੱਚ ਖੇਤਰ:-

•  ਇਹ ਖੇਤਰ ਯੁਮਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਠਾਰ ਤੇ ਵਿੰਦਿਆਚਲ ਸਕਰੈਪ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਿ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਅਤੇ ਜਨੇਸਿਸ (gneiss) ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਮਾਰਵਾੜ ਉੱਚ ਖੇਤਰ :-

•  ਇਹ ਅਰਾਵਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

•  ਇਹ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ, ਰਤੀਲੇ ਪੱਥਰ, ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਛੋਟਾ ਨਾਗਪੁਰ ਦਾ ਪਠਾਰ :-

•  ਇਸ ਪਠਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਦਾ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਖੇਤਰ, ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਆਦਿ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

•  ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੋਰ ਤੇ ਗੋਡਵਾਨਾ ਚੱਟਾਨਾ ਦੇ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਅਤੇ ਜਨੇਸਿਸ (gneiss) ਅਤੇ ਲਾਵਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਭੂ—ਭਾਗ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਈਦੀਪੀ ਪਠਾਰ ਦੀਆਂ ਪਰਬਤੀ ਲੜੀਆਂ :-

  1. ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ :-

•  ਅਰਵਾਲੀ ਪਰਬਤ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਲਣ ਪਰਬਤ (world’s oldest fold mountain) ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਦੀ ਹੈ।ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਾਤ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।

• It is an example of relict mountain.

•  ਇਹ ਉਦੇਪੁਰ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਭਾਗ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਭਾਗ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਦੀ ਹੈ।

•  ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ ਦੀ ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਖਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਹੈ।

  • ਸੱਤਪੁੜਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ :-

•     ਸੱਤਪੁੜਾ ਪਰਬਤ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ ਸੱਤ ਪਰਬਤਾ ਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ।

•     ਇਹ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦਿੱਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਤੇ ਤਾਪੀ ਨਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।

•     ਸੱਤਪੁੜਾ ਪਰਬਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜ—ਪਿੱਪਲਾ hills, ਮਾਹਾਦੀਓ hills ਅਤੇ ਮੈਕਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

  • ਵਿੰਧਿਆਨ ਰੇਂਜ :-

• ਇਹ ਰੇਂਜ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੰਡ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ,

• ਮਾਈਕਲ ਰੇਂਜ ਵਿੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਨੈਕਟਿੰਗ ਲਿੰਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

  • ਪੂਰਬੀ ਘਾਟ

ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਨਾਦੀ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕਾਵੇਰੀ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ

ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਵੋਦੀ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਵੇਲੀਕੋਂਡਾ ਰੇਂਜ, ਨਾਲਮਲਾਈ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਮਹਿੰਦਰਗਿਰੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

  • ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ
  • ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਸਹਯਾਦਰੀ, ਕਰਨਾਟਕ ਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਨੀਲਗਿਰੀ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਅਨਾਈਮਲਾਈ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਇਲਾਇਚੀ ਪਹਾੜੀਆਂ (Cardamom hills) ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
  • ਇਹ ਤਪੀ ਨਦੀ ਦੀ ਘਾਟੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਤੱਕ ਹੈ।
  • ਸਾਨਿਆਦਰੀ 16° ਉੱਤਰੀ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਬੇਸਾਲਟ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
  • ਸਾਨਿਆਦਰੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਸ ਹਨ

ੳ) ਥਾਲਘਾਟ (ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਪੁਣੇ ਵਿਚਕਾਰ)

ਅ) ਭੋਰਘਾਟ (ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਨਾਸਿਕ ਵਿਚਕਾਰ)

ੲ) ਪਾਲਘਾਟ (ਪਲਕੱਦ ਅਤੇ ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ)

ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਨੀਲਗਿਰੀ ਪਹਾੜੀ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰਬੀ ਘਾਟਾਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ —

ਪੂਰਬੀ ਘਾਟਪੱਛਮੀ ਘਾਟ
ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਡੈਕਨ ਪਠਾਰ ਤੱਕ ਸਥਿਤ ਹੈਪੱਛਮ ਤੋਂ ਡੈਕਨ ਪਠਾਰ ਤੱਕ ਸਥਿਤ ਹੈ
ਉਹ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਹਨ। ie. ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਸਿਰਕਾਰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਹਨਉਹ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਹਨ ie. ਕੰਕਨ, ਕੰਨਾਦ, ਮਾਲਾਬਾਰ ਭਾਗ ਹਨ
ਪੂਰਬੀ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਦੀ, ਕਾਵੇਰੀ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੈ।ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ, ਤਪੀ, ਸਾਬਰਮਤੀ ਅਤੇ ਮਾਹੀ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੈ।
1501 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਾਲਾ ਮਹਿੰਦਰਗਿਰੀ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਿਖਰ ਹੈ।2695 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਾਲਾ ਅਨਾਇਮੁਦੀ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਿਖਰ ਹੈ

(C) ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮੈਦਾਨ :-

1 ਪੰਜਾਬ ਮੈਦਾਨ —

ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਵੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿੰਚਾਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧ ਬੇਸਿਨ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਢਲਾਣ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਢਲਾਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਦਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗਾਰਾਂ (silts) ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਸੁਰਾਖਦਾਰ ਹੈ। ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ ਅਲੂਵੀਅਮ ਦੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਬੇਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ftZu ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ, ਬੱਜਰੀ, ਰੇਤ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ‘ਭਾਬਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨ  ਜਾਂ ਭਾਬਰ ਮਿੱਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕਦੀ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੁਆਬ

ਦੁਆਬ ਦਾ ਨਾਮਖੇਤਰ
ਬਸਟ ਦੁਆਬਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰ
ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ     ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਵੀ ਵਿਚਕਾਰ        
ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ   ਰਵੀ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਵਿਚਕਾਰ
ਚਾਜ ਦੁਆਬ     ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜੇਲਮ ਵਿਚਕਾਰ       
ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬਜੇਲਮ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਵਿਚਕਾਰ
ਬਾਂਗਰ (ਪੁਰਾਣਾ ਅਲੂਵੀਅਮ)ਖਾਦਰ (ਨਿਊ ਅਲੂਵੀਅਮ)
1 ਇਹ ਨੀਵੇਂ ਮੈਦਾਨ ਹਨ। 2 ਇਹ ਮੈਦਾਨ ਖਾਦਰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।1 ਹਿਮਾਲਿਆ ਨਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਹਰ ਸਾਲ ਨਵੇਂ ਅਲੂਵੀਅਮ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪੱਟੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। 2 ਇਹ ਬੈਲਟਾਂ ਤੇਰਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭਾਬਰਤੇਰਾਈ
ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੰਬਾ ਤੰਗ ਮੈਦਾਨਭਾਬਰ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਚੌੜਾ ਲੰਬਾ ਜ਼ੋਨ
ਸੁਰਾਖਦਾਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਕੰਕਰ ਜੜਿਆ ਜ਼ੋਨਦਲਦਲੀ ਸਿੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤਰ  ਤੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ
9-16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜਾ20-30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜਾ
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਅਢੁਕਵਾਂਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ

2) ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ

ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਟਾਈਲ ਗੰਗਾ ਬੇਸਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਫਰਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਮੈਦਾਨ ਹਨ।

ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਯਮੁਨਾ, ਗੰਗਾ, ਘਾਘਰਾ, ਗੰਡਾਕ, ਕੋਸੀ ਅਤੇ ਤਿਸਤਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਠਾਰ ਤੋਂ ਚੰਬਲ, ਬੇਟਵਾ, ਸੋਨ ਅਤੇ ਦਾਮੋਦਰ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ/ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਕਾਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਢਲਾਣ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ।

ਗੰਗਾ ਦਾ ਮੈਦਾਨ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵਪਾਰ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਵਣਜ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹਨ।

ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਵੰਡਾਂ- ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

1) ਅਪਰ ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ = ਇਹ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

2 ਮੱਧ ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ = ਇਹ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇਲਾਹਾਬਾਦ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਾਜਮਹਿਲ ਪਹਾੜੀ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

3) ਹੇਠਲਾ ਗੰਗਾ ਦਾ ਮੈਦਾਨ = ਰਾਜਮਹਿਲ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

3) ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਘਾਟੀ —

ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣਾਚਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮੇਘਾਲਿਆ ਪਠਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਘਾਟੀ ਇੱਕ ਫਲੈਟ ਮੈਦਾਨ ਬਣਾਉਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਮਲਬੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਦਾਨ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ 100 ਮੀਟਰ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਢਲਾਣ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੇਂਜਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ‘ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੈਂਡਬਾਰ ਅਤੇ ਟਾਪੂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਦੀ ਸੈਂਡਬਾਰ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੈਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਮਜੂਲੀ ਟਾਪੂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਦੀ ਟਾਪੂ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਨਦੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਨ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਘਾਟੀ ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।.

(D) ਤੱਟੀ ਮੈਦਾਨ :-

ਪੂਰਬੀ ਤੱਟੀ ਮੈਦਾਨਪੱਛਮੀ ਤੱਟੀ ਮੈਦਾਨ
ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਤੱਕ 1100 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਔਸਤ ਚੌੜਾਈ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਸੂਰਤ ਤੋਂ ਕੇਪ ਕੈਮੋਰਿਨ ਤੱਕ 1500 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾਈ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਡਿਵੀਜ਼ਨ — 1) ਉਤਕਲ ਮੈਦਾਨ — ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਮਹਾਨਦੀ   2) ਆਂਧਰਾ ਤੱਟੀ ਮੈਦਾਨ — ਉਤਕਲ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੁਲੀਕਾਟ ਝੀਲ ਤੱਕ   3) ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਮੈਦਾਨ — ਚੇਨਈ ਤੋਂ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਤੱਕਡਿਵੀਜ਼ਨ — 1) ਕੱਛ ਮੈਦਾਨ — ਸੇਅਰ ਅਤੇ ਲੈਗੂਨਜ਼ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ 2) ਕਠਿਆਵਰ ਮੈਦਾਨ –ਰਾਨ ਆਫ ਕੱਛ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਦਸਮੈਨ (Dasman) ਤੱਕ 3) ਗੁਜਰਾਤ ਮੈਦਾਨ — ਕੱਛ ਦੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਕਠਿਆਵਰ ਤੱਕ 4) ਕੋਂਕਨ ਕੋਸਟ– ਦਮਨ ਤੋਂ ਗੋਆ ਤੱਕ 5) ਕਰਨਾਟਕ ਜਾਂ ਕਨੋਰਾ ਤੱਟ-ਗੋਆ ਤੋਂ ਬੈਂਗਲੁਰੂ 6) ਮਾਲਾਬਾਰ ਕੋਸਟ/ਕੇਰਲ ਕੋਸਟ-ਬੰਗਲੌਰ ਤੋਂ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ
ਡੈਲਟਾ ਦਾ ਵਾਪਰਨਾ (ਮਹਾਨਦੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕਾਵੇਰੀ ਡੈਲਟਾਸ)ਮੁਹਾਨੇ (Estuaries) ਦਾ ਵਾਪਰਨਾ
ਘੱਟ ਵਰਖਾਵਧੇਰੇ ਵਰਖਾ
ਚੌੜੇ ਮੈਦਾਨਤੰਗ ਮੈਦਾਨ
ਲੰਬੀਆਂ ਨਦੀ (ਮਹਾਨਦੀ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕਵੇਰੀ)ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀ (ਨਰਮਦਾ, ਤਾਪਤੀ, ਸਾਬਰਮਤੀ, ਮਾਹੀ, ਲੂਨੀ)

(E) ਭਾਰਤ ਦੇ ਟਾਪੂ:-

Join Whatsapp Group, Facebook Page and Instagram Page by following  11point7online  to get latest Current Affairs, Daily Question Answer in Hindi, Punjabi and English Language and Free pdf

Download 11point7online play store app to get latest   notification

Advertisement

Leave a Reply

error: Content is protected !!
Open chat